Илъэс хыщIым щIигъужащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къызэрызэIуахрэ (1957 гъэм). Абы щагъэкIуа илъэс бжыгъэхэр гукъинэ дахэ ящыхъуауэ нобэр къыздэсым зыгъафIэхэр мащIэкъым. Апхуэдэщ КъШР-м хыхьэ Малый Зеленчук (Ботэщей) къуажэм щыщ Брат Фатихь.
1956 гъэм Черкесск дэт педучилищэр къиухри, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтыну мурад ищIащ абы. А лъэхъэнэм Къэрэшей-Шэрджэсым щIэныгъэ нэхъыщхьэ щрагъэгъуэт еджапIэ щыIэтэкъым. Уеджэну ухуеймэ Ставрополь, Налшык е нэгъуэщI къалэ жыжьэхэм укIуэн хуейт. Фатихь зыхуеджэну къыхихар лъэпкъыбзэмрэ литературэмрэт.
Фи пащхьэ идолъхьэ къэбэрдей-Балъкъэрым щигъэкIуа илъэситхур Братым игу къызэринэжар.
«Си анэм и дэлъху Тамбий БетIал а илъэс дыдэм Налшык деж урыс-къэбэрдей факультетыр къыщиухри къэкIуэжат и IэщIагъэм ирилэжьэну. Абы и чэнджэщкIэ сэри Налшык сыкIуауэ щытащ. Пэжыр жысIэнщи, а зэманым щыгъынкIи шхынкIи куэд тхузэфIэкIыу щытакъым. ГугъапIэу диIэр стипендиерат. Экзаменхэм «3» къэпхьмэ, стипендие къуаттэкъым. Нэхъыбэм я шхыныгъуэр щIакхъуэ такъыррэ шей стэчанитIрэт. Щыгъын хэплъэ тщIыну ди гущхьэ къэкIыххэтэкъым, апхуэдэ лъэкIыныгъи диIэтэкъым, ауэ дызэгъусэхэр псори дызэхуэдэт.
Гукъинэж нэхъ сщыхъуар зэхущытыкIэ къабзэ зэрызэхудиIаращ. Зэфыгъуэ, зэбий, зэхущIэтIэ дыхэттэкъым. Щэбэт махуэм зэбгрыкIыжти, тхьэмахуэ махуэм шэджагъуэ нэужьым псори къекIуэлIэжт, яIэ тIэкIухэр къыздахьт, дызэхэтIысхьэрти ди «IутIыжыгъуэт».
МазитI-щым зэ сыкъэкIуэжыфмэ арати, сынэсыжыху си ныбжьэгъухэр къызэжьэрт: ди анэм унагъуэ шатэ литрищ къызитти, щIалэхэм зыщамыгъэнщIу яшхт.
Нобэр къыздэсым нэгум щIэкIыркъым дезыгъэджа щIэныгъэлI щэджащэхэр. Ахэр апхуэдизкIэ цIыху гъуэзэджэти псалъэкIэ пхуэIуэтэнкъым. Япэрауэ, абыхэм щIэныгъэшхуэ ябгъэдъэлът, етIуанэрауэ, я лэжьыгъэр фIыуэ ялъагъурт, ещанэрауэ, дэри щIэныгъэм дыдрагъэхьэхын папщIэ, ялъэкI къагъанэтэкъым.
Бжьыхьэм лэжьыгъэкIэ дадэIэныкъуну къуажэхэм дыщашэкIэ, мазэм и кIыхьагъкIэ губгъуэм къыддитт, къыддэшхэт, жэщкIэ пIэтепхъуэжь гуэрхэр лъэгум идзауэ абы дытелът. Псори къезмыбжэкIми, зыгуэрхэм я цIэ исIуэнщ. Ахэр: Нало Ахъмэдхъан, Урыс Хьэтэлий, Чымхэ Юрэ, Апажэ Мухьэмэд, Сокъур Мусэрбий, ХьэкIуащэ Андрей, Щэрдан Абу, нэгъуэщIхэри. Мыбыхэм я лекцэхэм апхуэдизу дигу ирихьу дедаIуэрти дыщIэкIуэсыкIыну, дыхьэулеину дигу къихьэртэкъым.
Сокъур Мусэрбий урыс литературэмкIэ и лекцэхэр апхуэдизу сыдихьэхыу седаIуэрти, зэманыр зэрыкIуэм ауи гу лъыстэртэкъым, апхуэдэ къабзэт адрейхэм я лекцэхэри. Зэи сигу ихунукъым ХьэкIуащэ Андрей къысхуищIауэ щытар. А зэманым еджапIэ нэхъыщхьэр къэзыуххэр къэралым лэжьакIуэ игъакIуэрт IэщIагъэлI щахуримыкъу щIыпIэхэм, здагъэкIуам илъэсищкIэ щылэжьа иужькIэ, дипломыр къратыжти, итIанэ хуитыныгъэ иIэт дэнэ кIуэнуми. Сэ къыщызухым унагъуи сиIэти, си щхьэгъусэмрэ сэрэ Уралым, Свердловск областым щыщ район гуэрым, датхат. Унагъуэ сыкъыщыхъуам сранэхъыжьт, си адэм и Iэ ижьыр Хэку зауэшхуэм хилъхьати лэжьэн щIэздзэу дыIэпыкъуэгъу сахуэхъуну арат гугъуапIэу яIэр. Комиссэм и унафэм Iэ яхущIэзмыдзу сыкъыщIэкIыжащ. ХьэкIуащэр деканым и къуэдзэт, комиссэм хэтт. Си ужь иту къыскIэлъыщIэкIри, къызжиIащ: «Фатихь, уи Iуэхур зытетыр фIы дыдэу къызгуроIуэ, пхуэсщIэфынур мыращ. Фи областым къикIри облоном (отдел народного образования) и унафэщIыр ди республикэм къэкIуащ егъэджэныгъэмкIэ министрым епсэлъэн хуейуэ. УнафэщIыр зыщIэс IуэхущIапIэм фыкIуи зыIувгъащIэ, фи областым къикIахэр абы фаIихыжыфынкIэ хъунущ».
ЖыхуиIам гуп дыхъуу дыкIуащ. Зи гугъу ищIа Сорокинэ Еленэ Николаевнэ къэдгъуэту щыжетIэм: «Дэ IэщIагъэлI зэрытхуримыкъум папщIэ ди хьэтыр къалъагъуну Москва сыпсэлъэнщ. НобэкIэ комиссэм заIувмыгъащIэ». И псалъэр игъэпэжат Сорокиным. Мис апхуэдэу ХьэкIуащэ Андрей и сэбэпышхуэ къыдэкIат.
Институтыр 1957 гъэм университет щащIым, адыгэбзэм хуеджэхэм хьэрыпыбзэри яджын хуейуэ хагъэхьащ. ХьэрыпыбзэкIэ иригъэджэну нрагъэблэгъащ ди хэкуэгъу, ди къуажэм щыщ щIэныгъэлI щэджащэ ГъукIэмыхъу Iэубэчыр. Сэ зэи срихьэлIатэкъым а лIым хуэдэу еджакIуэхэм фIыуэ ялъагъу цIыху. И псэлъэкIэкIи, и щытыкIэкIи абы апхуэдизу удихьэхт, узришалIэрти, и лэжьапIэ кабинетым къыщIэкIауэ кIэлындорым щрикIуэкIэ еджакIуэхэр къепщIэкIауэ къакIухьт, кIуапIэ ирамыту епсалъэу упщIэ гуэрхэр ирату.
Сызэрикъуажэгъур къыщищIэм, гулъытэшхуэ къысхуищI хъуат хьэрыпыбзэм сыхуемыджэми. ГъэщIэгъуэнт абы ди цIэхэм хьэрыпыбзэкIэ, тыркубзэкIэ къарыкIхэр къыщыдгуригъаIуэкIэ. «Фатихь, уи цIэм хьэрыпыбзэкIэ къикIыр пщIэрэ?» «Уэлэхьи, сымыщIэ.» «АтIэ абы къикIыр къэзэуакIуэщ», — къызжиIащ. «Уэлэхьи, сэ къэзэуакIуэ сыхъун сфIэмыщI», — жысIэри згъэдыхьэшхат. ГукIэмыхъур къэбэрдейхэм фIыуэ ялъагъут, пщIэшхуэ хуащIт.
Къыздеджа, ныбжьэгъуфI къысхуэхъуа къэбэрдей щIалэхэм псоми я цIэр къисIуэмэ куэдыIуэ хъунщ, ауэ зыгуэрхэм кIэщIу сакъытепсэлъыхьыну сыхуейщ. Абыхэм ящыщ куэд усакIуэ, тхакIуэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ хъуащ. Апхуэдэщ: Сыкъун Хьэсэн, Джэдгъэф Борис, ШыкIэбагъуэ Хьэсэн, Табыхъу Хьэзрэт, Джэтокъуэ Юрэ, ЛIыжьыкъуэ Хьэбид. Дяпэ ит курсхэм щеджэт нэхъыжьхэу Тхьэгъэзит Зубер, Гъубжокъуэ Лиуан, МафIэдз Сэрэбий, нэгъуэщIхэри.
1956 гъэм къэралым «целина» жаIэу кърахьэжьа Iуэхум студентхэри хиубыдащ. 1956 гъэм Къэбэрдейм икIри Къазахъстаным гъавэ Iухыжыгъуэм кIуауэ щытащ цIыху миным щIигъу. 1957 гъэм япэ курсыр къэдухыу дэри къыджаIащ: «Хэгъэзыхь щыIэкъым, ауэ фыкIуэмэ, стипендиери общежитиери къыфлъысынущ». Си ныбжьыгъухэм срагъусэу, сэри сыкIуауэ щытащ. Iэщ зэрызэрашэ вагонхэм дису, пхъэбгъум дытелъу тхьэмахуэкIэ гъуэгу дытетауэ дынашэсри, мэкъу, хьэуазэ зэтетлъхьэу губгъуэм дитащ мазэкIэ. Аргуэру зы мазэкIэ гуэдз дгъэкъабзэу хьэмым дытетащ, жэщкIэ машинэхэм драгъусэу гуэдзыр элеваторым тшэрти хьэнцэкIэ къиттхъут. Гъуэгу дыщытета тхьэмахуэми мазитIым дылэжьэхукIи щIалэ нэхъыжьхэм я нэIэ дыщIэтащ, мыхъумыщIэ къытщымыщIу, зыгуэр къэдлэжьын папщIэ чэнджэщ къыдату. А зэманым дыздикIа къуажэхэм шхын, щыгъын, хьэпшып гуэрхэр къыщыпщэхуну бгъуэттэкъым, ауэ дыздаша Къазахъстаным тыкуэнхэм псори гъунэжу щIэлът.
Псоми дызыхуей щыгъынхэр къэтщэхуащ, зытхуэпащ, Iэпщэ сыхьэтхэри хэту, щэкI гуэрхэри ди шыпхъу, ди къуэшхэм щхьэкIэ къэтщэхуащ. Нобэр къыздэсым сигу ихукъым фошыгъу килограммипщI къэсхьам си анэр зэрыщыгуфIыкIар. КъыкIэлъыкIуэ илъэсми дыкIуэну дыхуейт, ауэ 1957 гъэм педагогическэ институтыр университет ящIыжри, военнэ Iуэхухэм дыхурагъэджэну, дыхуагъэсэну хагъэхьащ.
1957 гъэм Къэбэрдейм и тхакIуэхэм я зэхуэсышхуэ ящIауэ щытащ, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм я пашэу. Тхэныр зыфIэфI, абы дихьэх щIалэгъуалэри ирагъэблэгъати, си ныбжьэгъухэм сэри сыздашат. МахуищкIэ екIуэкIа зэIущIэм дыхэтащ. ЩIалэгъуалэм щхьэхуэу ядэлажьэрт тхакIуэ цIэрыIуэ КIуащ БэтIал. Тегушхуэныр утыкум къиувэурэ и усэхэм къеджэрт. КIуащыр псоми къыдэдэIуащ, сэбэп хъун чэнджэщ къыдитащ, нэхъри дытригъэгушхуащ тхэным. Унафэ ящIам ипкъ иткIэ, зэхуэсым хэтхэр махуищкIэ дагъэшхащ, къуажэ зыщыщхэм икIыурэ кIуауэ ятхати, гъуэгу уасэри къыдатт. Чэзур си деж къэсри, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм срашэлIащ: «Дэнэ укъикIа, щIалэфI?» — жиIэри къызэупщIащ. Жэуап щестым, унафэ яхуищIащ ди къуажэм сикIыу сыкIуауэ ятхыу, уасэри къызатыну. Апхуэдэ гулъытэр еджакIуэм дежкIэ хуабжьу гуапэт.
Ди насып къихьат Къэбэрдейм щыщ цIыху цIэрыIуэ куэдым даIущIэну, дайпсэлъэну. Абыхэм ящыщщ КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, КIуащ БэтIал, артист, уэрэджыIэ куэд. Абыхэм псоми я гуапэт щIалэгъуалэм яIущIэну, епсэлъэну, гуапагъэ ин яхэлът, Iущагъ куэдым драгъэдэIут, чэнджэщ къыдатт, дагъэгушхуэрт. Къалэм деж е къуажэ гуэрхэм практикэ дыщагъакIуэкIэ, еджакIуэхэм яIудгъэщIэну, едгъэпсэлъэну дызэрыхуейр щыжытIэкIэ, зэи «хьэуэ» къыджаIэртэкъым, а зэIущIэхэм хэтт. Апхуэдэ зэIущIхэр дэркIи сэбэпт, сабийхэм гукъинэж яхуэхъут, сэбэпышхуэт абыхэм заужьынымкIэ.
1958 гъэм Арщыдан къуажэм нартыхудэч дашауэ дыIущIат Тэрчокъуэ Къамболэт. МазэкIэ дылэжьауэ ди къэкIуэжыгъуэр къыщысым, ефэ-ешхэ пшыхь тхуащIауэ дызэхэст. Тэрчокъуэр емытIысэхыу ди Iэнэхэр къиплъыхьт, дызэрышхэм еплът, къыдэпсалъэрт, къыддэгушыIэрт. МащIэу сыIэнкуну гу къыщыслъитэм, къысщIэупщIащ. Шэрджэсым сызэрыщыщыр щыжраIэм, псалъэ гуапэхэр къызжиIат.
ЖысIам мы тIэкIури щIызгъужыну сыхуейт. ЕджапIэр къэзухыным илъэс ныкъуэ иIэжу, къыздеджэ хъыджэбзымрэ сэрэ унагъуэ тщIат. Ди гъусэ щIалэхэми пщащэхэми ахъшэ зэхадзэри зэхэс дахэ тхуащIауэ щытащ. Къыдэхъуэхъури, тыгъэ гуэрхэри къытхуащIащ. Иджыри къэс зызохьэ ахэр ди щIалэгъуэм и фэеплъу.
Мис апхуэдэу илъэситхур, къуалэбзум хуэдэу блэлъэтри, лэжьэн щIэддзауэ щытащ. Ауэ а илъэситхур зэи дигу ихукъым, ди нэгу щIэмыкIыу щIэтщ, нэхъыфIу щыIэмкIэ дигу илъщ.
