Анэдэлъхубзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ Хьэрэдурэ Эммэ Тэрч щIыналъэм и къуажищым (Инэрыкъуей, Къэншыуей, Ислъэмей) я щIыпIэцIэхэр къызытехъукIа хъыбарыжьхэр зэхуехьэсыж. Эммэ иригъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэр щIэблэм къахуосэбэп, зи тхыдэм зыщызыгъэгъуэзэну хуейхэм дежкIи уасэ зимыIэ гуащIэдэкIщ.
Апхуэдэу, Хьэрэдурэм зэритхымкIэ, хъыбар гъэщIэгъуэн иIэщ «Хъымбэзэрхэ я псынэм». Джырандокъуэхэ я нэхъыжьыфI, илъэс куэдкIэ егъэджакIуэу лэжьа Рае къызэриIуэтэжамкIэ, Хъымбэзэр лъэпкъым НахъуэкIэ еджэу зы щIалэ яIащ. «ЩIалэ ахъырзэмант, дахэт, екIут ар», — жаIэж зыцIыхуу щытахэм. ЗекIуэ щыкIуэкIи, ауэ къыщикIухькIи, екIуу хуэпауэ, шы хужьым тесрэ цей хужь дэгъуэ щыгъыу, сыт щыгъуи къамэ кIэрыщIауэ щытт. ЦIыхугъэшхуэ иIэу, зыщышынэ щымыIэрэ лIыгъэ ин хэлъу, хабзэ-нэмыскIэ хуэдэр зырызу, цIэрыIуэу щытащ.
Зэгуэрым, Нахъуэ, шым тесу здэкIуэм, и къамышыр Iэпыхуащ. Ар къищтэжыну щеIэбыхым, и къамэр къихури, и пэр къыдэгъэзеяуэ зыхисащ, бэлэрыгъауэ зыщригъэзыхым а къамэпэр къыхэуэри абы илIыкIауэ жаIэж. Лъэпкъми къуажэми гущIыхьэ ящыхъуауэ екIуэкIащ зыкъомрэ. Сыт хуэдэ Iуэху лъэпкъым яIэми, гуфIэгъуэми, гузэвэгъуэми псори зэжалIэри зыбгъэдыхьэри арат, я Iуэху псори абы ирахьэлIэрт, езыми зыри игъэщIэхъуртэкъым, сыткIи дэIэпыкъуэгъу, чэнджэщэгъу яхуэхъурт. Арати, абы и лIэныгъэр псоми къехьэлъэкIат. Апхуэдиз лIыгъэ зыхэлъам и цIэр ауэ ямыгъэкIуэдыжын щхьэкIэ, Хъымбэзэр лъэпкъыр зэхуэсри унафэ ящIащ Нахъуэ и фэеплъу зыгуэр ящIыну. Ахэр куэдрэ гупсысащ яухуэнумрэ ящIэнумрэ трамыухуэфу, иужьым Хъымбэзэрхэ я нэхъыжьыфIхэу Аслъэнбэч, Джырандыкъуэ сымэ къагупсысащ псынэ къатIыну. ЦIыхур нэхъ зыхуэныкъуэу икIи къахуэсэбэпыну, псапи пылъу жаIэри псынэм траухуащ. А зэманым цIыхур абы нэхъ зыхуейрэ зыхуэныкъуэрэ зыри щыIэтэкъым, сыту жыпIэмэ псы зэфэн яIэтэкъым къуажищми, абыкIэ гугъу ехьт.
«Хъымбэзэрхэ я псынэ» — м деж Курпыгъу щежэхыу щытауэ жаIэж. Псы ежэхыр гъужа щхьэкIэ, псыр абдеж щыIэн хуейщ, зыщIыпIи кIуакъым жаIэри къатIыну мурад ящIащ, метр зыбжанэкIэ иратIыха иужь, псы къакIуэу щIидзащ. ИужькIэ, пхъэкIэ къращIыкIри, пхъуэбгъукIи къаIулIыхьыжат.
— «Хъымбэзэрхэ я псынэ»-р «Iэлисэгь и псынэ», «Шыдакъхэ я псынэ» жыхуэтIэхэм къащхьэщыкIырт, къызэраунэху лъандэрэ уефэ хъууэ зэрыщытамкIэ, адрейхэр нэхъ шыугъэт, «Iэлисэгь и псынэмрэ» «Шыдакъхэ я псынэмрэ» къабзэ щхьэкIэ, шыугъэу щытауэ жаIэ, уемыфэфу. Къуажэр зэрапIар Нахъуэ и фэеплъ «Хъымбэзэрхэ я псынэращ». Махуэми жэщми чэзууэ псыр кърахыу щызэхэст, щIалэ цIыкIухэр псы къыщыщIэж мащэм деж ирагъэхырти, крушкэкIэ пэгуным кърырагъакIэрт, зы пэгуныр Ислъэмейхэм, адрей пэгуныр Инэркъуейхэм яхьу, ар ирафу фIэкIа нэгъуэщI IуэхукIэ къагъэсэбэпыртэкъым, апхуэдизкIэ щысхьхэрти, зэрыжьыщIэнури зэрытхьэщIэнури Курпыгъу гуэгуэнкIэ къыдахырт. Иджыпсту дызэрыт зэманми абдеж псыр къыщыщIож, шэдыпс шыугъэу итщ, мэл, бжэнхэр къыщыдыхьэжкIэ абы ежалIэрэ ефэу жаIэ цIыхухэм, — жеIэ Эммэ.
«ЗэманкIэ мы псынэхэм иужьщ къыщыунэхуар «Жьыху псынэр» — игу къегъэкIыж къуажэдэс нэхъыжьыфI Джэтэжьей ТIыкъынэ. Абы зэрыжиIэжымкIэ, ар зыхуэзэр Хэку зауэшхуэм ипэ зэманырщ. А щIыпIэр нэхъ лъахъшапIэти, псы къыщIэжыну гурыщхъуэ ящIри, къатIащ. Метр 30 – м нэс иратIыхауэ псыр къакIуэу хуежьащ жаIэ. Абы нэс пэгункIэ къыдрашейуэ кърахыфынутэкъыми, жьыху трагъэуващ жьым игъэкIэрахъуэрэ абы псыр къыдришейуэ. Жьы къыщемыпщэм витIкIэ жьыхур ягъэкIэрахъуэурэ кърашырт. Тракторхэр яIэу хъуа нэужь, абы игъэкIэрахъуэурэ къришу ящIащ. Абы хъумакIуэ иIэу, ягъэкъабзэу, зэрахьэу щытащ. А псынэхэращ къуажэм илъэс куэдкIэ къагъэсэбэпар. Иджы зэфэ псыр къызэраша бжьамийхэр 1957 гъэм пхрашащ, абы лъандэри нэхъ тынш хъуащ псым и Iуэхур.
— Инэрыкъуей къуажэм и щIыпIэцIэхэу хъыбар зиIэхэм щыщщ «Iуащхьэтыхьри». Къуажэдэс нэхъыжьыфI Шыдакъ Тузем къызэрыджиIэжамкIэ, пасэ зэманым, мы Iуащхьэм унапIэ щищIри Пщыншэ ХьэкIашэ жыхуаIэр тесащ. МылъкуфI бгъэдэлъу, езым къаруушхуэ иIэу щытащ, абы къыхэкIкIэ, а Iуащхьэр ихъуреягъкIэ къихухьащ, унэ трищIыхьащ, хадэ хищIащ. Хадэр чы банэ гуэрхэмкIэ къихухьати, къуажэ щIалэ цIыкIухэр дыгъуакIуэ кIуэрт, а чы банэхэм къратхъауэ хадэм итым щыщ къадыгъурт. УнагъуэкIэ цIыхухэм хадэ хащIэну яхузэфIэкIыртэкъыми, сабийхэр хъуапсэрт, мыхъуапсэми яфIэгъэщIэгъуэн хъунт, къуажэ псом ямыIэ а зы унагъуэм зэраIэр. ГурыIуэгъуэщ, а зэманым ар хузэфIэкIыну жылэм зыри зэрыдэмысар, апхуэдэ къарурэ мылъкурэ зэрабгъэдэмылъар. Пщыншэ ХьэкIашэ ар зэрыхузэфIэкIам, зэрыщыпсэуам щхьэкIэ абы и Iуащхьэм «Iуащхьэтыхь» фIащащ, — жи Хьэрэдурэм.
Апхуэдэу хъыбар гъэщIэгъуэн иIэщ «Шыхухэ (Дзыгъурхэ) я IуащхьэкIэ» зэджэми. Мыбы мыр щыфIаща зэманыр, нэхъыжьхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, XIX лIэщIыгъуэм и 70 гъэхэрщ. Шыхухэ Машэ жыхуаIэр, зэкъуэш гуп хъууэ, тесауэ жаIэж мы Iуащхьэм, унэ щащIауэ. ЛIыгъэшхуэ иIэу щытауэ жаIэ. 1904-1905 гъэхэм екIуэкIа Урыс-Япон зауэм Инэрыкъуей щыщу цIыхуих ягъэкIуауэ щытащ, абыхэм яхэтащ Машэр. Тхыдэм къызэрыхэщымкIэ, мы зауэм ди Къэбэрдейм щыщу цIыхуищэ ягъэкIуат, икIи лIыгъэшхуэ щызэрахьэу щызэуащ адыгэ щIалэхэр а щIыпIэм. Инэркъуей дэкIахэм щыщу зыщ къэзыгъэзэжар, Шыдакъ ТIэхъу жыхуаIэр, нобэр къыздэсым, зыщIэж, и хъыбар зэхэзых дэтхэнэми ягъэщIагъуэ мы Шыху Машэм и шыр, зауэм зэрыкIуар, и уанэр телъу, лIыр темысыжу я унэ къэкIуэжауэ щытащ жаIэри. «ЩIалэр Iуэхукъым шыр къэкIуэжам», — жиIат жаIэж Машэ и адэм. Къэхъуа псор къыгурыIуауи къыщIэкIынтэкъым апхуэдизкIэ хуэмыщIауэ, тхьэмыщкIэу псэу лIыжьми, шыр къызэрыкIуэжам щыгуфIыкIауэ арат. Адыгэшыр апхуэдизкIэ хуэпэжу щытащ зей адыгэлIым. Шыхухэ иужь а Iуащхьэм Дзыгъурхи тесащи, цIыхухэм иныкъуэхэр Шыхухэ, иныкъуэхэр Дзыгъурхэ я IуащхьэкIэ йоджэ.
Хъыбар хьэлэмэт зиIэ щIыпIэхэм щыщщ «Хьэжумар и хадапIэ» — кIэ зэджэри. Ди еджапIэм тхыдэмкIэ и егъэджакIуэ Джэрмэшык Хьэжмурат къызэрытхуиIуэтэжамкIэ, 1918 гъэм Совет властыр Къэбэрдейм щыгъэувыным жыджэру хэта, иужькIэ, Тэрч районым и унафэщI, исполкомым и Iэтащхьэу щыта Къэрэщей Хьэжумар жыг хадэшхуэ езым зэрихьэу иIащ. А хадэм жыг зэмылIэужьыгъуэ куэд иту щытащ. Хадэшхуэр хэщIапIэ хъуауэ Хьэжумар и хьэщIэхэр абы иригъэблагъэрти щигъэхьэщIэрт. Мыбы щыхьэщIауэ жаIэж Къалмыкъ БетIал, Ахъуэхъу Тембот, Орджоникидзе Серго сымэ. Хьэжумар дунейм ехыжа нэужь, хадэм зыри кIэлъымыплъу къэнауэ щытащ, ауэ къуажэдэсхэм ящыгъупщакъым а щIыпIэр икIи абы лъандэрэ «Хьэжумар и хадапIэ» фIащауэ абыкIэ йоджэ. А щIыпIэр Астэмрейхэм ейуэ щытащ, Инэрыкъуей колхозым кхъуэ игъэхъуну къищэхуа нэужь, абы пэгъунэгъуу фермэ щащIат, хъупIэ яIэтэкъым щагъэхъуни, адэкIэ къыщылъ я щIым щыщ иратри «Хьэжумар и хадапIэ» — р зыхуэзэ щIыр нэхъ япэгъунэгъути къахъуэжауэ арат.
